Jak rozpoznawać ksylofagi

Rodzaje ksylofagów – jak rozpoznawać

Gatunek owada, który spowodował zniszczenie drewna, możemy określić na podstawie:
- cech taksonomicznych (czyli wyglądu) postaci doskonałych, poczwarek i larw (rzadko można je znaleźć)
- charakterystycznych cech żerowisk larw i otworów wylotowych postaci doskonałych
- zawartości żerowisk, np. charakterystycznego kształtu grudek odchodów larw w mączce drzewnej

Gdy mamy do dyspozycji znalezione owady, postacie latające czy też larwy szkodników drewna, należy poddać je analizie entomologicznej. Entomolog na podstawie przedstawionych owadów bądź dokładnych zdjęć owadów, jest w stanie stwierdzić gatunek owada. Pomoże to precyzyjnie określić sposób dezynsekcji obiektu, na podstawie danych jaki szkodnik zainfekował budynek, i w których partiach budynku może z dużym prawdopodobieństwem występować (np. spuszczel jest dominującym szkodnikiem w więźbach dachów i drewnie nagrzewających się znacznie w lecie poddaszy, kołatek domowy powoduje duże zniszczenia drewna w dolnych częściach budynków, piwnicach).
W przypadku gdy nie mamy owadów, które można by było rozpoznać, należy poddać analizie cechy uszkodzeń spowodowanych przez larwy w drewnie (np. przeciętna średnica chodników wygryzanych przez wyrośnięte larwy spuszczela pospolitego wynosi około 6 mm, przez kołatka domowego około 1-2mm).

Jeśli mamy podejrzenie, że w naszym budynku mogło dojść do zainfekowania przez ksylofagi, nie powinniśmy mieć problemów z odnalezieniem szkód spowodowanych przez szkodniki. Do pewnego stopnia, wykluczając możliwość występowania niektórych gatunków, pomocna przy określeniu gatunku owada może być znajomość jego wymagań środowiskowych: gatunek i stan drewna (np. spuszczel pospolity żeruje w drewnie iglastym).

 

Klasyfikacja owadów niszczących drewno w oparciu o rodzaj porażonego drewna oraz rozmiar powodowanych szkód

Z punktu widzenia entomologii klasyfikacja taksonomiczna oparta jest na podstawie pochodzenia i sposobu budowy ciała (królestwo, typ, podtyp, gromada, rząd, rodzina, rodzaj i gatunek).
Pod względem typu zasiedlanego drewna oraz rozmiaru szkód w porażanych przez ksylofagi obiektach, owady te klasyfikowane są w grupach.

Grupa 1
Owady rozwijające się w drewnie powietrznosuchym.
Do tej grupy należą:
1. Pospolicie występujące gatunki powodujące bardzo duże szkody:
– spuszczel pospolity (Hylotrupes bajulus) rozwijający się w drewnie iglastych gatunków drzew
– kołatek domowy (Anobium punctatum) rozwijający się w drewnie gatunków liściastych i iglastych
2. Gatunki rzadziej występujące lub o większym znaczeniu regionalnym:
- wyschlik grzebykorożny (Ptilinus pectinicornis), rozwijający się w drewnie drzew liściastych
- miazgowce (Lyctus), rozwijające się w pierścieniowo naczyniowym drewnie gatunków liściastych
3. sporadycznie notowane w Polsce gatunki kołatkowatych nie mające polskich nazw, rozwijające się w drewnie gatunków liściastych

Gatunki należące do tej grupy mogą opanowywać wyrobiony materiał przez szereg pokoleń, aż do zupełnego zniszczenia drewna. Mogą żerować w drewnie o wilgotności ok. 10-20%, a więc takim z jakim mamy do czynienia w budynkach , gdzie uwzględniono wymogi profilaktyki budowlanej.
Poszczególne gatunki wykazują przy tym różne preferencje nawet w tym stosunkowo wąskim przedziale. Gatunki te, z wyjątkiem miazgowców, mogą się rozwijać również przy większej wilgotności drewna, a nawet jego zagrzybieniu (do pewnego stopnia). Spośród tej grupy szkodników spuszczel pospolity i kołatek domowy występują najczęściej i najliczniej w drewnie budynków i tym samym powodują największe zniszczenia. Profilaktyka budowlana oraz prawidłowa eksploatacja i konserwacja budynku nie zapewniają całkowitego zabezpieczenia przed tą grupą owadów. Ochrona przed tymi gatunkami wymaga starannie przeprowadzonej impregnacji. W przypadku gdy drewno jest już przez któryś z gatunków porażone, konieczna jest dezynsekcja.
Gatunki z trzeciej podgrupy notowane są w Polsce bardzo sporadycznie. Ich stosunkowo niewielkie znaczenie w naszym kraju ogranicza się do zabytkowych dzieł sztuki, choć występują również w drewnie budynków. Występują liczniej w krajach o ciepłym klimacie, gdzie mogą stanowić większe zagrożenie drewna, w tym również w budynkach.

Grupa 2
Owady zasiedlające zawilgocone i zagrzybione drewno, których larwy mogą następnie żerować w powietrzno suchych partiach drewna
1) tykotek pstry (Xestobium rufovillosum De Geer), drewno liściaste i iglaste
2) Xestobium austriacum Reitt., występuje regionalnie w Tatrach, na Podhalu i Orawie
Szkody powodowane przez tykotka pstrego ograniczają się do starych zabytkowych budynków. Prawdopodobnie dawniej był znacznie częściej występującym gatunkiem.

Grupa 3
Owady rozwijające się w zawilgoconym i zagrzybionym drewnie
Do tej grupy należą:
1) Pospolicie występujące gatunki:
- kołatek uparty (Anobium pertinax L.), drewno liściaste i iglaste
- krokwiowiec piłkorożny (Priobium carpini Herbst), drewno liściaste i iglaste
oraz zmorsznik czerwony, trzeń długoryjki, króciec wielożerny, butwiał owłosiony
2) Gatunki występujące rzadziej w budynkach
palotocz mostowy, pniakowiec piłkorożny, miedziak sosnowiec
oraz borodziej próchnik mający dawniej duże znaczenie, obecnie notowany lokalnie jako szkodnik palowych budowli posadowionych w ziemi, szkodnik drewna raczej nie wykazywany już w budynkach

Gatunki z tej grupy tylko przyspieszają zniszczenia wilgotnego drewna, zapoczątkowane przez grzyby. Przestrzeganie profilaktyki budowlanej już na etapie projektowania pozwala, nie dopuszczając do zawilgocenia i zagrzybienia drewna, ustrzec się przed tą grupą szkodników. Dezynsekcja drewna przy pomocy impregnatów opanowanego przez owady z tej grupy jest nieskuteczna, gdyż przewidziane do tego preparaty oparte na syntetycznych pyretroidach w benzynie nie wnikają w wilgotne drewno. Budulec taki należy jak najszybciej przesuszyć aby pozbyć się szkodników

Grupa 4
Owady związane na stałe z zanurzonym w wodzie drewnem nadpsutym przez mikroorganizmy
ochotek czerwony (Glyptotendipes gripekoveni Kieff.)

Grupa 5
Owady rozwijające się we wbudowanym nieokorowanym drewnie
Do tej grupy należą:
- zagwoździk fioletowy (Callidum violaceum)
- stukacz świerkowiec (Ernobius mollis)
Gatunki te zasiedlają wyłącznie drewno, na którego powierzchni zachowały się choćby niewielkie fragmenty kory, najskuteczniejszym sposobem zapobiegania szkodom i jednocześnie sposobem dezynsekcji jest szybkie okorowanie takiego materiału.

Grupa 6
Owady wprowadzane do budynku jako larwy z wcześniej zasiedlonym materiałem drzewnym, gdzie mogą kończyć swój rozwój
- wykarczak sosnowiec (Arhopalus rusticus L.), drewno iglaste zwłaszcza sosna
- przedstawiciele rodziny trzpiennikowatych ( Siricidae, Hymenoptera )
trzpiennik sosnowiec (Sirex noctilio Fabr.), trzpiennik świerkowiec (Sirex juvencus L.), drzewiennik olbrzym (Urocerus gigas L.) i kruszel czarny) rozwijające się na różnych gatunkach drzew iglastych.
Jako szkodniki drewna w budynkach nie mają znaczenia, z wyjątkiem sporadycznych przypadków. Przypadki uszkodzeń drewna w budynkach w Polsce i Niemczech można wyjaśnić używaniem w budownictwie drewna złej jakości. Pojawiają się również w coraz powszechniejszych budynkach z bali

Grupa 7
Owady wykorzystujące drewno wyłącznie jako kryjówkę